Savio Carvalho, 350.org Kampanyalar ve Ağlar Müdürü

COP31 şu anda Türkiye’de gerçekleşiyor ve iklim tartışmalarına tek bir kavramın damga vurması bekleniyor: Elektrifikasyon (elektrikleşme). Hükümetler, elektrikleşmeyi fosil yakıtlardan çıkışın temel unsurlarından biri olarak giderek daha fazla öne çıkarıyor. Bugün de gelişmekte olan ülkelerde temiz elektrikleşmeye yönelik yatırımları artırmak amacıyla yeni bir küresel finansman koalisyonu kuruldu. Bu hedef memnuniyet verici olsa da heyecan içinde gözden kaçma riski taşıyan önemli bir soru var: Elektrikleşme kimin için, hangi enerji kaynaklarıyla ve kimin sırtından gerçekleşecek?

En basit tanımıyla elektrikleşme, doğrudan fosil yakıt yakan teknolojilerin yerine elektrikle çalışan alternatiflerin kullanılması anlamına geliyor. Benzinli ve dizel araçlardan elektrikli araçlara geçişi, doğal gazlı ısıtma sistemlerinin elektrikli ısı pompalarıyla değiştirilmesini ve sanayideki üretim süreçlerinin kömür, petrol ve doğal gazdan uzaklaştırılmasını kapsıyor. Amaç, evlerimizin, ulaşım sistemlerimizin ve sanayimizin temel enerji kaynağının elektrik olması.

Fotoğraf: 350.org Doğu Afrika Sorumlusu Rukiya Khamis, COP31 İklim Yürüyüşü’nde. Pankartta “Yenilenebilir Enerjiye Evet, Fosil Yakıtlara Hayır” yazıyor.

Elektrikleşme, iklim kriziyle mücadelede kritik bir rol oynuyor. Ancak tek başına bir iklim çözümü değil.

Dünya, elektrik üretimini daha temiz hale getirme konusunda önemli ilerleme kaydetti. Bugün küresel elektrik üretiminin yaklaşık üçte biri yenilenebilir enerji kaynaklarından sağlanıyor. Ancak elektrik, hikâyenin yalnızca bir kısmı. Tükettiğimiz enerjinin büyük bölümü, özellikle ulaşım, ısınma ve sanayide, yakıtların doğrudan yakılmasından elde ediliyor. Bu sektörlerde dönüşüm henüz başlangıç aşamasında. Bu nedenle kullandığımız enerjinin yaklaşık yüzde 80’i hâlâ iklim krizinin başlıca nedeni olan fosil yakıtlardan sağlanıyor.

Küresel sıcaklık artışının 1,5 derece sınırını aşmasının artık kaçınılmaz hale geldiği bir dönemde, bunun böyle devam edemeyeceğini biliyoruz. Bu nedenle iklim müzakerelerine liderlik eden Türkiye ve Avustralya, elektrikleşmeyi öncelikli hedefleri haline getirdi. Bugün nihai enerji talebinin yalnızca yüzde 20’sini karşılayan elektriğin payını, 2035 yılına kadar yüzde 35’e çıkarmayı hedefliyorlar.

Son yılların en büyük enerji krizi de bu hedefin önemini artırdı. Ülkeler, enerji güvenliklerini güçlendirmek için giderek daha fazla elektrikleşmeye yöneliyor. Uluslararası Enerji Ajansı’na (IEA) göre, dünya genelinde yakıt ithal eden ülkeler ekonomilerinde kapsamlı bir elektrikleşme dönüşümü gerçekleştirirse, 2035 yılına kadar yıllık enerji ithalatı faturalarını 500 milyar dolara kadar azaltabilir. Yalnızca ulaşımın elektrikleşmesi bile günde 18 milyon varil petrol tüketimini önleyebilir.

Bu, ulaşılabilir bir hedef. IEA, hedefe ulaşmanın “çok da uzak olmadığını” belirtiyor. Petrol krizlerinin ve giderek istikrarsızlaşan iklim koşullarının yarattığı karamsarlık içinde, böylesi bir iyimserliğe fazlasıyla ihtiyacımız var.

Ancak “2035’e kadar yüzde 35” hedefinin gündeme getirdiği daha zor soruları da sormamız gerekiyor. Her teknolojik dönüşümde olduğu gibi elektrikleşme hedefi de mevcut enerji sistemindeki adaletsizlikleri derinleştirecek biçimde hayata geçirilebilir. Bu hedefin başarısını yalnızca dünyanın ne kadar fazla elektrik tükettiğine bakarak değil, elektriğin hangi kaynaklardan üretildiğine, kimlerin bundan faydalandığına ve maliyetini kimlerin üstlendiğine göre değerlendirmeliyiz.

Mevcut “2035’e kadar yüzde 35” hedefi, elektriğin fosil yakıtlardan veya diğer enerji kaynaklarından değil, yenilenebilir kaynaklardan üretilmesi gerektiğini açıkça belirtmiyor. Hükümetler, artan elektrik talebini yeni doğal gaz projelerini meşrulaştırmak ve kömür santrallerini çalışır durumda tutmak için sık sık gerekçe olarak kullanıyor. Böylece elektrikleşmenin yerini alması gereken fosil yakıtlara bağımlılık daha da pekişiyor. Mevcut hedef, fosil yakıtlardan çıkışı geciktirmek için defalarca başvurulan bu boşluğu kapatmıyor. Aksine, belirsizliğiyle bu kapıyı ardına kadar açık bırakıyor.

Başarıyı değerlendirirken elektriğin kimlerin hayatına dokunduğuna da bakmalıyız. Çelik fabrikalarını ve lüks otomobil filolarını elektrikli hale getirerek yüzde 35 hedefine ulaşan, ancak köyleri hâlâ karanlıkta bırakan bir dünya, sayısal hedefine ulaşmış olsa bile asıl amacı ıskalamış olacaktır. Bugün yaklaşık 730 milyon insanın elektriğe hiç erişimi yok. Küresel Güney’de ise 1 milyardan fazla insan, elektriğin güvenilir veya karşılanabilir olmaması nedeniyle o kadar az enerji tüketiyor ki modern yaşamın asgari standartlarının çok altında koşullarda yaşıyor.

Bu nedenle elektrikleşme, zaten ihtiyaçlarının çok üzerinde enerji tüketen varlıklı kesimlere değil, yoksulluktan kurtulmak için enerjiye ihtiyaç duyan insanlara öncelik vermeli. Bunun için zengin ülkeler, enerji verimliliğine öncelik vererek toplam enerji tüketimlerini azaltmalı. Örneğin, yüksek enerji tüketen veri merkezlerinin ihtiyaçlarını karşılamak ikinci planda kalmalı. Kontrolsüz biçimde artan talebi karşılamak için yalnızca enerji arzını artırmak, emisyonları azaltmakta başarısız olmakla kalmayacak; yenilenebilir enerji teknolojileri de dahil olmak üzere kritik minerallerin çıkarıldığı gelişmekte olan ülkelerde yeni adaletsizlikler yaratacaktır.

Elektrikleşme, toplumun geneline yayılan sosyal faydalar sağlamalı. Bu, dünya genelindeki istihdamın büyük bölümünü sağlayan küçük işletmelerin yanı sıra sağlık merkezlerinin, okulların ve çiftliklerin güvenilir ve uygun fiyatlı elektriğe erişebilmesini de kapsıyor. Özel elektrikli araç satışlarını artırmaya odaklanmak yerine, temiz toplu taşımayı herkes için erişilebilir hale getirmeyi hedeflemeliyiz. Son olarak elektrikleşme, enerji faturalarını düşürmeli ve gelir düzeyinden bağımsız olarak tüm hanelerin yeterli ısınma ve serinleme imkânlarına erişmesini sağlamalı.

Bunu başarabilmek için “2035’e kadar yüzde 35” hedefinin, gelişmekte olan ülkelere gerçek anlamda mali ve teknik destekle güçlendirilmesi gerekiyor. Bu yalnızca bir adalet meselesi değil. Böyle bir destek olmadan hedefe ulaşmak da mümkün değil. Pek çok ülke; hibeler, son derece uygun koşullu finansman, borç hafifletme mekanizmaları ve elektrik şebekeleri, enerji depolama sistemleri ile kamu altyapısına yönelik destek olmadan hedeflerini somut adımlara dönüştüremeyecek. Güvenilir bir hedef, ona hızlı ve adil biçimde ulaşmayı sağlayacak araçları da içermeli.

COP31’deki liderler bu soruların tamamını çözüme kavuşturamayabilir, ancak çözümün temel koşullarını belirleyebilirler. Bakanlar, “2035’e kadar yüzde 35” hedefini üç koşulla kabul etmeli: Yeni elektrik üretimi fosil yakıtlardan değil, yenilenebilir enerji kaynaklarından sağlanmalı; elektrik, zaten fazlasıyla enerji tüketenlerden önce en çok ihtiyaç duyanlara ulaştırılmalı ve zengin, yüksek emisyonlu ülkeler maliyetin adil bir bölümünü üstlenmeli.

Bu soruları yanıtsız bırakan bir elektrikleşme hedefi, bugüne kadar ilerlemeyi engelleyen aynı gecikmelere ve adaletsizliklere davetiye çıkarır. Böylece asıl hedefimiz olan daha güvenli ve daha adil bir dünyaya ulaşmak daha da zorlaşır.

Evet, elektrikleşmeyi hemen hayata geçirmeliyiz. Ancak bunu nasıl gerçekleştirdiğimize çok daha fazla önem vermeliyiz.

Bu yazı ilk olarak Illuminem platformunda yayımlanmıştır.